مبانی فقهی حقوق محیط زیست

 

مبانی فقهی حقوق محیط زیست

نویسندگان

دکتر عزیز الله فهیمی

عضو هیأت علمی دانشکده حقوق دانشگاه قم

علی عرب زاده

منبع

پژوهشنامه حقوق اسلامي بهار و تابستان 1391; 13(1 (پياپي 35)):189-206.

حقوق محيط زيست - در معناي مصطلح امروزين آن - محصول بحران هاي زيست محيطي بعد از جنگ جهاني دوم و همچنين جريانات منتقد مدرنيته مي باشد. واکنش حقوقي که در ادامه سير واکنش هاي علمي، اجتماعي و سياسي سعي در حل و فصل تعارضات جدي حيات مدرن با محيط زيست دارد که از ابتدا ملتزم و مستخرج از ادبيات ديني اديان بزرگ جهاني نبوده است و شايد به همين سبب به کاربردن تعبيري همچون حقوق محيط زيست اسلامي عجيب بنمايد. مسأله اما از نقطه نظر اسلام که منصرف و بي توجه به هيچکدام از عرصه هاي حيات انساني نمي باشد، شکل ديگري پيدا مي کند، از سوي ديگر اسلام با مقيد نمودن انسان از ابتدا سعي در سامان دادن به رابطه اي متعادل و متکامل ميان انسان و محيط پيرامونش داشته است.
مقاله حاضر تلاشي اندک در جهت استخراج دست آوردهاي فقه شيعه در راستاي حفاظت از محيط زيست مي باشد. در ضمن اينکه نگارنده متوجه و معترف به اين مسأله نيز مي باشد که بررسي فقه شيعه و محيط زيست بدون در نظر گرفتن، اقتصاد، سياست، هنر و از همه مهم تر فلسفه اسلامي ابتر و ناقص است اما مجال حاضر را براي مقصود مذکور کافي نمي داند. در مقاله حاضر ذيل سه بخش به بررسي قواعد فقهي، نهادهاي فقهي و احکام فقهي در نسبت و با آثار محيط زيستي پرداخته شده و بررسي هاي حقوقي را به مجال ديگري واگذار نموده است.

دانلود متن مقاله از لینک ذیل:

http://law.sadiqjournals.ir/?_action=showPDF&article=1018&_ob=c1eeaa119fb1a2628e62c07a08f79dbc&fileName=full_text.pdf

فقه شيعه و تحول در مباني مسووليت مدني زيست محيطي

فقه شيعه و تحول در مباني مسووليت مدني زيست محيطي

 

نویسندگان

 عزیزالله فهیمی- علی مشهدی

منبع

فصلنامه حقوق، مجله دانشكده حقوق و علوم سياسي دانشگاه تهران، بهار 1390;صص 313-326.

چکیده

  نظام حقوقی مسووليت مدني زيست محيطي بدون توجه به ويژگي هاي خاص اين خسارات و همچنين اهميت اين حوزه از مباني ضعيفي تبعيت مي کند. اين مقاله به دنبال ارايه و تحليل مباني نظري ضرورت تحول مسووليت مدني ناشي از تخريب محيط زيست با استفاده از منابع و مباني موجود در نظريات مسووليت مدني در فقه شيعه و حقوق معاصر است. لذا ضمن اشاره به اهميت محيط زيست در فقه اماميه ابتدا به ضرورت تحول در مباني نظري حفاظت حقوقي از محيط زيست پرداخته و سپس ضمن ارايه نظريات روز حقوقي، به دنبال بازشناسي و ارايه نظريه فقه اماميه و حقوقدانان و تحليل دکترين مطلوب جهت حمايت از محيط زيست خواهيم بود. فرض اساسي مقاله براين مبنا استوار است که مي توان با واکاوي آموزه هاي فقهي و حقوقي به نظرياتي چون «نظريه احترام اموال» دست يافت که ضمن حمايت مطلوب از محيط زيست مبناي کنوني، دکترين هاي خسارت زيست محيطي را تحت تاثير قرار می دهد.

متن کامل مقاله

 

مبانی حق برخورداری از محیط زیست سالم در قرآن کریم

مبانی حق برخورداری از محیط زیست سالم در قرآن کریم

نویسنده

مهدی فیروزی

کارشناس ارشد حقوق بین الملل

منبع

مجله رواق اندیشه، خرداد۸۴، ش ۴۲ صص ۷۸-۶۵

چکیده :

بی‏تردید، موضوع آلودگی محیط زیست یکی از مهمترین معضلاتی است که انسان معاصر را با چالشهای جدی روبه‏رو کرده است. این مسأله از آن جهت دارای اهمیت است، که علائم تهدید کننده حیات، آشکار شده و نسل حاضر و آینده را به دلیل آلودگیهای گسترده زیست محیطی، با تهدید مواجه ساخته است. از سوی دیگر، انسان بدون داشتن محیط زیستی امن و سالم، قادر نخواهد بود به زندگی طبیعی خود ادامه دهد. به همین جهت، حفظ و حمایت از محیط زیست و سالم نگه داشتن آن، به عنوان یکی از مهمترین نیازهای اساسی برای ادامه حیات، مورد توجه و عنایت همگان قرار گرفته است. حق انسانها در داشتن محیط زیستی امن و سالم، به عنوان یک حق بشری در کنار سایر حقوق شناخته شده برای بشر، چند سالی است که مورد بحث و بررسی محافل علمی و طرفداران محیط زیست است.

در این نوشتار، مبانی حق بهره‏مندی از محیط زیست سالم، از دیدگاه قرآن کریم مورد بحث و بررسی قرار می‏گیرد.

متن کامل مقاله  را در ادامه مطلب بخوانید

ادامه نوشته

بررسي مباني فقهي حفاظت از محيط زيست

بررسي مباني فقهي حفاظت از محيط زيست

نویسنده

محمد رضا محمد زاده رهنی

منبع

فصلنامه فقه و تاريخ تمدن،  پاييز 1389; صص 177-195.

محيط زيست موهبتي است خدايي که استفاده مفيد از آن و حفاظت و سالم نگاه داشتن آن مي¬تواند تاثيرات بسيار مثبتي در زندگي انسان داشته باشد. بر اساس اصولي مانند اصاله الجواز و اصاله الاباحه استفاده از محيط زيست اجازه داده شده و از آنجا که استفاده مفيد از آن باعث ايجاد نشاط و طراوت روحي و جسمي و انجام بهتر وظايف ديني، شغلي و اجتماعي مي شود؛ اين نوع استفاده، برتري دارد و در صورتي که استفاده از محيط زيست باعث حفظ يا بازيافت سلامتي شود؛ مي توان حکم مستحب يا حتي وجوب جهت استفاده از محيط زيست را اثبات کرد.راه کار عملي اسلام را در حفاظت از محيط زيست، مي توان در بخش احياي موات يافت که در آن اسلام آن چنان به احيا و زنده کردن محيط زيست اهميت داده که حتي براي احياکننده امتياز مالکيت را به رسميت شماخته است. تخريب يا اتلاف يا آلوده سازي محيط زيست بنا به ادله فقهي زيادي همچون آيه هاي قرآن، روايت ها، قاعده اتلاف، قاعده لاضرر، دليل عقل، سيره عقلا و ... منفي بوده و انسان موظف به حفظ محيط زيست و تامين سلامت آن است.
در اين مقاله به بررسي فقهي حفاظت از محيط زيست از زواياي اشاره شده، پرداخته مي شود.

دانلود متن كامل مقاله

 

فلسفه حقوق محيط زيست و آثار آن

فلسفه حقوق محيط زيست و آثار آن

نوشته

دکتر عزیزالله فهیمی

منبع مقاله 

 مجله پژوهش هاي فلسفي - كلامي. بهار 1387; 9(3 (35)):107-117.

چکیده:مقاله اي که در پيش رو است به بحث از فلسفه حقوق محيط زيست و آثار آن مي پردازد. و مراد از فلسفه حقوق، نظريه کلي حاکم بر علم حقوق است که گاهي به آن کليات حقوق هم گفته مي شوند که موضوع آن بحث از رابطه منطقي بين قواعد موجود است، اما دو امر مهم در فلسفه حقوق دخيل است که يکي مبناي حقوق و ديگري هدف آن است. از نظر مبناي حقوق در اين که آيا مبناي حقوق وحي يا عقل بشر يا تجربه، و مشاهده يا لذت و غيره است، بين دانايان فن، اختلاف است و در اين که آيا هدف حقوق که بيشتر جنبه سياسي دارد آيا اصالت فرد است يا اجتماع و دولت يا تلفيقي از اين دو، باز اختلاف است و اين اختلاف در عمل، نتايج متفاوتي را به جا مي گذارد. که يکي از آن موارد، بحث از فلسفه حقوق محيط زيست است و بسته به اين که فلسفه حقوق محيط زيست، نگرش مادي يا الهي باشد، نتايج دو گانه اي را به دنبال دارد. بنابراين بحث از فلسفه حقوق محيط زيست، يک بحث مبنايي است که لازم است قبل از مباحث طولاني حقوق محيط زيست به آن پرداخته شود.به طور خلاصه مي توان گفت: فلسفه دفاع از حقوق محيط زيست، نزد الهيون، علم به تکليف در حفظ محيط اطراف است در حالي که اين فلسفه نزد افراد مادي، سودجويي بيشتر است و اگر از حقوق محيط زيست نيز سخن مي گويند به خاطر اين است که در بلند مدت از سود فراوان تري برخوردار باشند و بديهي است که اختلاف در نگرش فلسفي، آثار مختلفي نيز به دنبال خواهد داشت.

دانلود مقاله

به مناسبت ماه بهار قرآن

به مناسبت ماه بهار قرآن

محیط زیست و حقوق آن از منظر قرآن کریم

نویسنده

دکتر سید ابوالقاسم نقیبی

عضو هیئت علمی دانشگاه شهید مطهری

قرآن کریم در آموزه های خود بر مصونیت طبیعت و منابع طبیعی و تعادل زیست محیطی از هرگونه تجاوز و تعدی تأکید ورزیده است و تجاوز و تعدی به طبیعت را افساد در زمین و موجب عذاب اخروی و مسئولیت دنیوی دانسته است.

«طرح مسئله»
محیط زیست طبیعی که حیات بیولوژیکی گیاهان و جانوران در آن شکـل گـرفته و استمرار می‌یابد از چنان اهمیتی برخوردار است که به‌عنوان مهمترین موضوع زیستی انسان و دیگر موجودات زنده مورد توجه قرار گرفته است از طرف دیگر تمدن صنعتی ناشی از تأسیسات و بناها و مکانها و محل زندگی انسانها و تمدن مدنی مربوط به مناسبات اجتماعی انسانها و تأثیر متقابل محیط زیست طبیعی با محیط زیست انسانی هر دین‌پژوه را به مطالعه عمیق متون دینی جـهت دریافت موضع دین در این زمیـنه فرا می‌خواند. قرآن کریم مهمترین منبع شناخت موضع دین اسلام در زمینه محیط زیست طبیعی و انسانی است قرآن-پژوهی که مسأله محیط زیست طبیعی و انسانی را به آموزه‌های قرآن کریم عرضه می‌دارد بدنبال دستیابی به دیدگاه آن کتاب الهی در زمینه توصیف محیط زیست و باید ونبایدها در مناسبات انسانها با آن است. برای دریافت صحیح مسئله مورد پژوهش بایسته است در مبحث نخست مبادی تصوری و تصدیقی که در فهم مسئله مؤثر می‌افتد به اختصار ارائه گردد.

برای خواندن ادامه مقاله بر روی ادامه مطلب کلیک کنید

ادامه نوشته

حفاظت محيط زيست در اسلام

حفاظت محيط زيست در اسلام

نویسندگان

اسماعيلي عباس*,رضاييان محسن,وزيري نژاد رضا,طباطبايي سيدضيا,سالم زينت,مهديان فرشته

منبع

مجله دانشگاه علوم پزشکي رفسنجان زمستان 1386; 6(4 (پي در پي 25) (ويژه نامه)):55-60.

زمينه و هدف: خداوند حکيم، طبيعت را هدف مند و هدف دار خلق کرده و تمام مخلوقات را به لحاظ کميت و کيفيت به اندازه و متناسب آفريده است. مويد اين جمله، گفتار خداوند در قرآن است که مي فرمايد "ما هر چه آفريديم به اندازه آفريديم"و يا در جاي ديگر مي فرمايد که "زمين را هم بگسترديم و در آن کوه هاي عظيم برنهاديم و از آن هر گياه و نبات متناسب و موافق حکمت برويانديم". هدف از اين مطالعه بررسي و تفحص در آيات و روايات اسلامي است که در آن بر روي حفاظت محيط زيست و همچنين نقش حياتي محيط زيست درسلامت انسان، تاکيد شده است.
مواد و روش ها: در اين مطالعه مروري، منابع اسلامي موجود در ارتباط با حفاظت محيط زيست، تحت بررسي و موضوع مورد نظر، مورد بحث و تفسير قرار گرفته است.
يافته ها: نتايج نشان مي دهد که جهان هستي، از نظم دقيقي برخوردار بوده و تمامي مخلوقات در تعادل و تناسب و به اندازه آفريده شده اند و هر يک از اجزا و عناصر خلق شده، در بقا اين کره خاکي و در نتيجه در ادامه زندگي انسان نقش دارند. بنابراين، تغيير نابجا و زيان رساندن به هر يک از اجزا اين سيستم عظيم، که در آن همه چيز در تعادل و تناسب است، سبب به خطر افتادن حيات و هستي مي گردد. دين مبين اسلام مشحون از توصيه هاي حفاظت از آنچه که خدا خلق کرده است، مي باشد و اين به مفهوم حفاظت از زيست گاه مخلوقات يا همان حفاظت از محيط زيست است.
نتيجه گيري: در يک کلام مي توان چنين نتيجه گيري کرد که در جوامع اسلامي، مي بايست با بهره گيري از تمامي امکانات قانوني، اخلاقي و شرعي موجود، از تخريب زيست کره و منابع حياتي آن جلوگيري کرد.

برای دیدن متن مقاله کلیک کنید

حقوق بين الملل محيط زيست، انسان محوري تا خالق محوري

حقوق بين الملل محيط زيست، انسان محوري تا خالق محوري

ستاره ذباح 

کارشناس ارشد حقوق بین الملل دانشگاه مفیدقم

چكيده:

اين نوشتار ضمن ارج نهادن بر تلاش هاي ترويجي و تدويني انجام گرفته در راستاي قانون گذاري و ارتقاي حقوق محيط زيست، از ديدگاهي خالق محور به ارزيابي كيفيت ارتباط با طبيعت پرداخته است. بدين منظور لزوم تغيير و اصلاح نگرش نسبت به طبيعت در رفتار دولت ها و نشست هاي تدويني، از منظر مهم ترين منبع يكي از اديان آسماني يعني قرآن نتيجه گرفته مي شود. ديدگاهي كه در آن علاوه بر بهره برداري بهينه از كليه مواهب طبيعي براي همه نسل ها، از نظام و قانون مندي يكسان حاكم بر هستي كه به مثابه قاموس آن است حكايت مي كند و در هماهنگي با آن قرار مي گيرد؛ نظامي كه هماهنگي موجود در كليه اجزاي آن مطابق با آيات قرآن به عنوان يك كتاب آسماني لغو و بيهوده نبوده و رو به سويي دارد كه مي تواند انسان را به سراي امن، و امنيتي كه مطلوب همگان است رهنمون گردد.                    

اين مقاله به منظور رسيدن به اهداف فوق، ابتدا پس از مطالعه سير توجه انسان و كيفيت رابطه اش با طبيعت، فعاليت هاي جهاني را كه پس از آگاهي از لزوم بذل توجه در اين زمينه به انجام رسيده از نظر مي گذراند. سپس نقاط عطف آن و جايگاهي را كه در حقوق بين الملل به خود اختصاص داده مورد توجه قرار مي دهد و پس از آن از ديدي كه نمي توان آن را محصول نشست هاي جهاني در اين موضوع دانست به اين پديده مي پردازد، ديدگاهي كه مدعي ارائه بينشي وحياني و آسماني مي باشد و سپس رهنمودهاي ارائه شده و نيز شمه اي از علل آسيب زا و عوامل ايجاد اختلال و ناسازگاري معرفي شده در اين بينش را به طور مجمل بررسي مي كند. در ادامه مستندات طبيعي بر پايه تحقيقات انجام شده دانشمندان را در كنار اعم فعاليت هاي انساني انجام يافته و نيز تفكر وحياني قرار داده و ابزار مقايسه با اين هر دو را در اختيار قرار مي دهد. در نهايت به اين پرسش پاسخ داده خواهد شد كه: آيا مي توان در عرصه نو پديد حقوق بين الملل محيط زيست در كنار منابع حقوق بين الملل از ديدگاه ها و منابع وحياني هم چون اسلام و حقوق آن براي بهبود روند مسالمت آميز زندگي با طبيعت بهره گرفت؟ 

كلمات كليدي:

 "حقوق بين الملل محيط زيست، حقوق اسلام، حقوق محيط زيست در قرآن"

دانلود مقاله

  

گستره حقوق حیوانات در اسلام و غرب[1]

(قسمت اول)

شیما پور محمدی

نقل از:

نشريه مرکز تحقيقات واحد خواهران دانشگاه امام صادق عليه السلام

 فصلنامه فقه و حقوق اسلامي / شماره 39 

[e-mail] 

 

چکيده

انسان به عنوان اشرف مخلوقات در تمام اديان آسماني، از کرامت خاصي برخوردار است و حقوق و تکاليف زيادي دارد. سالهاست که جوامع مختلف به تدوين قوانيني از جنبه‌هاي مختلف حقوق انساني پرداخته و هر روز مطلبي جديد به آن افزوده‌اند؛ حقوق کودکان، حقوق زنان، حقوق کارگران و ....

     امروزه توجه جوامع به اين مسأله جلب شده است که فقط انسانها از حقوق مختلف برخوردار نيستند، بلکه تمام آنچه روي زمين وجود دارد مانند كوهها، درياها، حيوانات و گياهان نيز داراي حقوقي مي‌باشند. انسان تمام مخلوقات را زير سيطره خود دارد و از آنها به نفع خود بهره‌برداري مي‌کند؛ ولي آيا اين تصرفات هيچ حد و حصري در قوانين مذهبي و اخلاقي ندارد و دست انسان براي هر نوع انتفاعي باز گذاشته شده است؟

اين مقاله به بررسي حقوق حيوانات و حد مجاز تصرف و تسلط انسان بر حيوانات از ديدگاه قوانين اسلام، ايران و دنيا پرداخته، سعي مي‌كند ابعاد قضيه را تا حد ممکن روشن سازد. آنچه از اسلام آمده تنها قطره‌اي از درياست و بسي مايه شگفتي است که اسلام هزار و چهار صد سال پيش با لطافت و دقت به اين مسأله پرداخته در حالي که انجمن‌هاي حمايت از حيوانات سراسر دنيا چند سالي بيش نيست که به اين مسأله توجه كرده‌اند. به نظر مي‌رسد در حقوق ايران نيز عليرغم پيشينه اسلام، به اين مسأله توجه چنداني نشده است. بخش آخر مقاله در بر دارنده آزمايش‌ها و تحقيقاتي بر روي حيوانات در آزمايشگاه‌ها و تغييرات ژنتيکي آنها با بررسي يک نمونه جنجالي در دنيا (موش هاروارد) مي‌باشد.

 

واژگان كليدي

 حقوق حيوانات، اسلام، قرآن، شبيه سازي، نفقه حيوانات، تغييرات ژنتيکي

قبل از ورود به بحث اصلی لازم است در مورد پیداش حیات، جایگاه حیوانات از لحاظ زيست شناسي در شبکه حيات و تقدس حيوانات در فرهنگهاي مختلف بررسي كوتاهي انجام دهيم. اين بررسي در سه مقدمه کوتاه بيان مي‌گردد.

 

پيدايش حيات در زمين

الف‌ـ نظريه توليد خود بخودي يا خلق الساعه بودن[2]

اين تئوري توسط ارسطو ارائه شد و عده زيادي پس از وي معتقد بودند موجود زنده در شرايط خاصي از ماده غير زنده توليد مي‌شود؛ مثلاً منشأ مارماهي را لجن و منشأ عقرب را آجر مرطوب مي‌دانستند. اين نظريه در قرن نوزدهم با آزمايش‌هايي که دانشمندان انجام دادند، رد شد.

 

ب‌ـ نظريه کيهاني[3]

طرفداران اين نظريه معتقد بودند كه ماده زنده يا موجودات زنده در زمانهاي دور از کرات ديگر به وسيله شهاب‌سنگها به زمين منتقل شده و در نقاط مختلف زمين، تمدنهاي مختلف را به وجود آورده‌اند.

 

ج‌ ـ نظریه اوپارين (تکاملی آلي)

وپارين، دانشمند روسی (1963) معتقد بود زمین در زمان پیدایش ماده زنده، شرایط مناسبی براي ترکیب مولکولهای ساده و بوجود آوردن مولکولهای پیچیده حیاتی داشته است و این مولکولهای پیچیده منشأ اوليه حیات را تشکیل داده‌اند.

 

دـ  نظريه خلقت[4]

اين نظريه نشأت گرفته از اديان مختلف آسمانی و کتب متعلق به آنها هم چون انجیل و قرآن مي‌باشد. طرفداران این نظريه معتقدند خالق خلقتهاي مختلف را به طور مستقل و در زمانهای مختلف بوجود آورده است. در این زمینه در قرآن کریم آیات متعددی به چشم مي‌خورد.

 

ادامه نوشته